Η ένταξη της πόλης στο γεωγραφικό της πλαίσιο

Με έκταση 8.331 τ.χ. η Κρήτη είναι το μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας και το πέμπτο σε μέγεθος της Μεσογείου. Η καίρια γεωγραφική θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο και το εύφορο έδαφος την κατέστησαν κέντρο παραγωγής, επικοινωνίας, εμπορίου και πολιτισμού στη διάρκεια των χιλιετιών.

teix1

Το επίμηκες σχήμα της Κρήτης και η κυριαρχία των ορεινών όγκων στην ενδοχώρα ανέδειξαν από πολύ νωρίς τις λίγες κατάλληλες θέσεις ελλιμενισμού στα αφιλόξενα παράλια ως τόπους κατοίκησης που διατήρησαν τη σημασία τους μέχρι σήμερα. Στη θέση των Χανίων, ο σχετικά προστατευμένος κόλπος και η ύπαρξη του φυσικά οχυρού λόφου Καστέλι, ήταν οι λόγοι της πρώτης κατοίκησης κατά τα νεολιθικά χρόνια. Κατά τη μινωική περίοδο, στο λόφο αναπτύσσεται ένας εξαιρετικής σημασίας οικισμός, η Ku-do-ni-ja. Η θέση της στο μέσο μιας πολύ εύφορης περιοχής την ανέδειξε σε τρίτο σε σημασία κέντρο της νήσου κατά την περίοδο αυτή.

Η πρώτη οχύρωση του λόφου Καστέλι χρονολογείται από την ελληνιστική περίοδο, ενώ κατά τον 6ο ή 7ο αιώνα (Α’ βυζαντινή περίοδο) ο λόφος οχυρώνεται ξανά με ισχυρό τείχος. Η πόλη διανύει την αραβική και τη Β’ βυζαντινή περίοδο κλεισμένη μέσα στην περιτείχισή της. Τότε εμφανίζεται και το νέο όνομα Χανιά. Με την οριστική κατάληψή από τους Βενετούς το 1252, η πόλη ανοικοδομείται στα όρια της οχύρωσής της. Αποτελεί τη δεύτερη σε σημασία πόλη της Κρήτης και το πρώτο λιμάνι της Ανατολικής Μεσογείου που προσεγγίζουν τα πλοία από τη Βενετία. Για την ασφάλειά του κατασκευάζεται ένα σύστημα μικρότερων οχυρών στους κόλπους των Χανίων και της Σούδας.

Στα μέσα του 16ου αιώνα οι Βενετοί κατασκευάζουν νέες οχυρώσεις στις πόλεις και άλλα καίρια σημεία της πολύτιμης αποικίας τους. Από το 1538 τα Χανιά αποκτούν νέο ευρύτερο περίβολο σχεδιασμένο σύμφωνα με τις αρχές του προμαχωνικού συστήματος και καταβάλλεται ιδιαίτερη φροντίδα για την ασφάλεια του λιμανιού.

Η πόλη διατηρεί τη σημασία της για την οθωμανική αυτοκρατορία, στην οποία περιέρχεται το 1645, και οι οχυρώσεις διατηρούνται αν και χωρίς φροντίδα. Μετά την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, το 1913, η ανάγκη σύνδεσης της πόλης με τις εκτός τειχών επεκτάσεις της και τους γύρω οικισμούς οδηγεί σε τμηματικές κατεδαφίσεις της περιτείχισης, που δεν εξυπηρετεί πλέον αμυντικές ανάγκες. Η ανάπτυξη του διπλανού λιμανιού της Σούδας μέσα στον 20ο αιώνα μειώνει τη σημασία του λιμανιού της πόλης, που έχει πλέον καθαρά τοπικό χαρακτήρα.

teix2

πηγή: Walled Town From Division to Co-Division

Κατηγορία Ιστορικά

Η ιστορική εξέλιξη και ο μετασχηματισμός της περιτειχισμένης πόλης

Αρχαιολογικές μελέτες για τη στρωματογραφία της πόλης μαρτυρούν ότι η οίκηση στην περιοχή των Χανίων ταυτίζεται με τον φυσικά οχυρό λόφο Καστέλι για πέντε περίπου χιλιετίες, από τα νεολιθικά χρόνια μέχρι τη βενετική περίοδο.

teix3

Στη θέση της φυσικής αυτής ακρόπολης αναδύεται η μινωική Κυδωνία, σημαντικότατος οικισμός με ανακτορικό κέντρο και εκτεταμένα νεκροταφεία στις παρυφές του. Παρά τον συνεχή ανταγωνισμό της με τις γειτονικές πόλεις, η Κυδωνία διατηρεί την ακμή της στους ιστορικούς χρόνους και επεκτείνεται, μέχρι τα όρια της πόλης των αρχών του 20ου αιώνα, χωρίς, όμως, να είναι γνωστή η ύπαρξη οχύρωσης. Η πρώτη γνωστή οχύρωση του λόφου χρονολογείται στην ελληνιστική περίοδο και έκτοτε η πόλη εξελίσσεται με επάλληλες ανοικοδομήσεις μετά από πολεμικές καταστροφές μέσα στον ίδιο οχυρό περίβολο κατά την ρωμαϊκή και την Α’ βυζαντινή περίοδο. Έδρα Επισκοπής με πλούσια αγροτική ενδοχώρα, η πόλη οχυρώνεται και πάλι κατά τον 6ο ή 7ο αιώνα (σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες) με ισχυρό τείχος, κτισμένο με οικοδομικό υλικό από τα ερείπια της αρχαίας Κυδωνίας, η οποία φαίνεται ότι είχε καταστραφεί. Το περίγραμμα του βυζαντινού τείχους ακολουθεί τη μορφή του λόφου Καστέλι. Έχει ακανόνιστη μορφή με ευθύγραμμο το νότιο τμήμα του και περικλείει επιφάνεια περίπου 3 εκταρίων. Για την εσωτερική οργάνωση του οικισμού ελάχιστα είναι γνωστά, λόγω των εκτεταμένων καταστροφών κατά την άλωσή του από τους Σαρακηνούς Άραβες το 823. Με την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Βυζαντινούς το 961, η ζωή συνεχίζεται στον οχυρωμένο λόφο Καστέλι και η πόλη εξακολουθεί να παίζει το ρόλο της λόγω του λιμανιού της, αν και είναι πιθανή η προσπάθεια μεταφοράς της σε ασφαλέστερο χώρο της ενδοχώρας και συγκεκριμένα στο νέο φρούριο Κάστελος, που κτίζεται κοντά στο Βαρύπετρο. Με την τέταρτη Σταυροφορία, η Κρήτη δίδεται στον Bonifacius Montiferrati Marchio, που την πωλεί στους Βενετούς το 1204. Η εγκατάστασή τους στα Χανιά το 1252 συνοδεύεται από επισκευές των οχυρώσεων για την άμυνα απέναντι στις εξεγέρσεις του τοπικού πληθυσμού. Παράλληλα, η πόλη αναμορφώνεται, διανοίγεται ο κεντρικός δρόμος - το Corso - και μικρότεροι κάθετοι, που συνδέουν την πόλη μέσω των 4 πυλών με το λιμάνι και τους κύριους επαρχιακούς δρόμους. Ανεγείρονται δημόσια κτίρια και οικοδομούνται μέγαρα ευγενών και οι κατοικίες των εποίκων, πάνω σε ερείπια κτισμάτων των προηγούμενων περιόδων. Γύρω από την πόλη κατασκευάζονται οι λιμενικές εγκαταστάσεις, ένας κυκλικός πύργος για την προστασία της εισόδου του λιμανιού και μονές καθολικών ταγμάτων. Πληροφορίες για τη μορφή του οικισμού έχουμε από τις απεικονίσεις χαρτογράφων του 16ου και 17ου αιώνα.

teix4

Καθώς η πόλη ακμάζει και ο τοπικός πληθυσμός αντιμετωπίζει βαθμιαία τη Βενετία ως προστάτη στην επερχόμενη τουρκική απειλή, γύρω από τον οχυρό πυρήνα συγκεντρώνονται διάσπαρτες οικήσεις που μετασχηματίζονται σταδιακά σε συνοικίες, τα “borghi”. Για την προστασία τους αρχίζει από τον 14ο αιώνα η κατασκευή δεύτερου ευρύτερου χαμηλού περιβόλου η οποία συνεχίζεται μέχρι τον 16ο αιώνα. Τη μορφή αυτού του περιβόλου παρουσιάζει μεταγενέστερο σχέδιο toy 1542. Την εποχή αυτή η αυξανόμενη απειλή της τουρκικής επίθεσης για τις βενετικές κτήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο υποχρεώνει τη Βενετία να μεριμνήσει σοβαρά για την ενίσχυση της οχύρωσης των πόλεων και άλλων στρατηγικών σημείων της Κρήτης. Για τον σκοπό αυτό αναθέτει στον Βερονέζο μηχανικό Michele Sanmicheli τον σχεδιασμό και την κατασκευή νέων οχυρώσεων των Χανίων, του Ρεθύμνου, του Ηρακλείου και άλλων τόπων. Οι εργασίες κατασκευής της νέας οχύρωσης των Χανίων αρχίζουν το 1538 και ολοκληρώνονται πριν το τέλος του αιώνα, με αρκετές ατέλειες και ελλείψεις. Το καινούριο τείχος ακολουθεί τις σύγχρονες αμυντικές αρχές του προμαχωνικού συστήματος και έχει σχήμα κανονικού τετράπλευρου παράλληλου προς την παραλία, στο οποίο περιλαμβάνεται και το λιμάνι. Το παλιό οχυρό στο Καστέλι δεν χρησιμοποιείται και σταδιακά λόγω των αυξανόμενων οικιστικών αναγκών στα τείχη και τους πύργους του οικοδομούνται κατοικίες. Ταυτόχρονα γίνονται εργασίες βελτίωσης του λιμανιού, ενίσχυση του λιμενοβραχίονα, και για την εξυπηρέτηση των πλοίων κατασκευάζονται 17 νεώρια. Βελτιώνεται το δίκτυο ύδρευσης με επέκταση του υδραγωγείου και κατασκευή δεξαμενών. Τα Χανιά καταλαμβάνουν τώρα επιφάνεια 40 εκταρίων και ο πληθυσμός τους ανέρχεται σε περίπου 8.000 κατοίκους. Στην πόλη διαμορφώνονται ευθύγραμμοι οι κύριοι δρόμοι και ανεγείρονται πολυάριθμα μέγαρα και λαϊκές κατοικίες. Αρκετά στοιχεία του αστικού ιστού της εποχής αυτής διασώζονται σήμερα.

Ωστόσο η καινούρια οχύρωση δεν αποτρέπει την κατάκτηση της πόλης από τους Τούρκους το 1645, μετά από πολιορκία μόλις δύο μηνών. Οι Τούρκοι διατηρούν την οχύρωση, επισκευάζουν τα ρήγματα στα τείχη και κάνουν μικρές προσθήκες. Ο αστικός ιστός αλλοιώνεται αργά και η λογική της κατοίκησης αλλάζει. Οι Τούρκοι ζουν κυρίως στις ανατολικές συνοικίες (Καστέλι και Σπλάντζα) και οι χριστιανοί κυρίως στις δυτικές (Τοπανά). Δίπλα τους βρίσκεται η μικρή συνοικία των εβραίων. Οι Τούρκοι μετατρέπουν ναούς σε τζαμιά ή κτίζουν νέα, προσθέτουν λουτρά, κρήνες και χάνια. Λόγω της συγκέντρωσης πληθυσμού μέσα στα όρια της οχύρωσης η δόμηση πυκνώνει καταλαμβάνοντας και δημόσιους χώρους. Μόλις στα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα, καθώς η πόλη με 13.000 κατοίκους (1881) ασφυκτιά μέσα στα τείχη, η τουρκική διοίκηση επιτρέπει κάποιες εγκαταστάσεις εκτός των τειχών, όπως νεκροταφεία, τεκέδες και μικρούς συνοικισμούς. Από τα πρώτα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας (1898) και κυρίως μετά την ένταξη της Κρήτης στο Ελληνικό κράτος (1913) λαμβάνονται μέτρα για την ανάπτυξη της πόλης έξω από τα τείχη και αρχίζει η κατεδάφιση τμημάτων της οχύρωσης για την επικοινωνία της εντός και εκτός αυτής πόλης, αλλά και για την εξασφάλιση χώρων για νέες λειτουργίες. Ευτυχώς ο τρόπος κατασκευής των τειχών και η ανάγκη ιδιαίτερης προσπάθειας για την καθαίρεσή τους συντέλεσε στη διάσωση σημαντικού μέρους του περιβόλου της πόλης. Στις αρχές του 20ου αιώνα η πόλη έχει καταλάβει 70 εκτάρια και απλώνεται κατά μήκος των παλιών αγροτικών δρόμων, γύρω από τον βενετικό περίβολο. Η επέκτασή της συνεχίζεται τις επόμενες δεκαετίες με ταχείς ρυθμούς. Μέχρι το 1961 η επιφάνειά της έχει μεγεθυνθεί σε 275 εκτάρια και ο πληθυσμός της σε 33.211 κατοίκους. Το 1965 η εντός των τειχών πόλη κηρύσσεται ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Σήμερα με πληθυσμό 72.000 άτομα (1991) η πόλη καταλαμβάνει επιφάνεια 445 εκταρίων.

teix5

πηγή: Walled Town From Division to Co-Division

Κατηγορία Ιστορικά

Μελέτη της δομής του τείχους από την αρχή μέχρι την ολοκλήρωσή του

Η πολυκύμαντη ιστορία της πόλης των Χανίων από το 1252, έτος εποίκισής της από Βενετούς, μέχρι το 1645, έτος της άλωσής της από τους Τούρκους, επηρέασε και καθόρισε την εξέλιξη και την εκάστοτε μορφή των οχυρώσεών της.

teix9

Τους δύο πρώτους αιώνες (13ο-14ο), κύριος αντίπαλος για ένα αστικό κέντρο με έντονη την παρουσία του βενετικού στοιχείου ήταν ο «εσωτερικός εχθρός», δηλαδή οι συνεχείς εξεγέρσεις του κρητικού πληθυσμού. Από τον 15ο αιώνα, καθώς επέρχεται η σταδιακή συνδιαλλαγή μεταξύ του βενετικού και του κρητικού στοιχείου και παγιώνεται η ειρήνη, ένα άλλο πρόβλημα αναδεικνύεται ως κύριος παράγων των πολεμικών συγκρούσεων: οι εντεινόμενες πειρατικές επιδρομές, που καθόρισαν τις τύχες όλων των νησιών του Αρχιπελάγους μέχρι τα νεότερα χρόνια. Τέλος, από τις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα, μετά από τέσσερις βενετοτουρκικούς πολέμους, ο «εχθρός» για κάθε βενετική κτήση της Ανατολής είναι πλέον οι Τούρκοι.

Η δεύτερη παράμετρος η οποία, σε συνδυασμό με την ιστορική, διαμόρφωσε διαχρονικά τις οχυρώσεις των Χανίων ήταν η τεχνολογική: δηλαδή, η ανάπτυξη της στρατιωτικής αρχιτεκτονικής και η πρόοδος της αμυντικής τεχνολογίας, παράλληλα με την ταχύτατη, από τις αρχές του 15ου αιώνα, εξέλιξη της πολεμικής τακτικής, που επέφερε η επικράτηση των πυροβόλων όπλων.

Στην πρώτη φάση, οι Βενετοί των Χανίων ορθώνουν εναντίον του «εσωτερικού εχθρού» το επισκευασμένο κάστρο (Καστέλι) της A' βυζαντινής περιόδου, ένα κλασικό μεσαιωνικό οχυρό με τα τείχη του ενισχυμένα με πύργους. Αργότερα, η ανάγκη να προστατευθεί η πόλη από τους πειρατές αναγκάζει τις αρχές να επιδιώξουν την προσθήκη εξωτερικού αμυντικού δακτυλίου, ο οποίος να περιβάλλει και τα ‘εξώβουργα’, τις φτωχές συνοικίες που είχαν σταδιακά αναπτυχθεί έξω από τα τείχη του οχυρού πυρήνα. Τέλος, για την αντιμετώπιση ενός ισχυρού εχθρού όπως οι Τούρκοι απαιτήθηκε η κατασκευή του ισχυρού και εκσυγχρονισμένου οχυρού περιβόλου που σχεδιάστηκε από τον M. Sanmicheli το 1538, σύμφωνα με τα αμυντικά πρότυπα του προμαχωνικού οχυρωτικού συστήματος.

Στον οχυρό πυρήνα, το τείχος του οποίου σώζεται τμηματικά στο λόφο Καστέλι, η άμυνα βασίζεται στους γνωστούς από την αρχαιότητα παράγοντες: τη φυσικά οχυρή και υπερυψωμένη θέση του κάστρου, το ικανό ύψος των τειχών και, κυρίως, στην εναλλαγή των στοιχείων «τείχος-πύργος», που εξασφάλιζαν την αμυντική κάλυψη με τα συμβατικά όπλα της εποχής (τόξα, βαλλίστρες). Με πύργους, επίσης, προστατεύονταν και οι πύλες. Για την άμυνα της εισόδου του λιμανιού είχε κατασκευαστεί ο μεμονωμένος ογκώδης κυλινδρικός πύργος, που σώζεται τμηματικά και φέρει χρονολογία 1477, πιθανότατα όμως ανάγεται στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα.

teix10

Για τη μορφή των οχυρώσεων της ενδιάμεσης φάσης, οι οποίες περιέβαλλαν και τα εξώβουργα, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία, καθώς πιθανότατα αυτές ενσωματώθηκαν στον μεταγενέστερο περίβολο του Sanmicheli.

Ο οχυρός περίβολος της τελικής φάσης (1538 και εξής), παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά του τυπικού προμαχωνικού οχυρού. Η διάταξή του σε μορφή παραλληλογράμμου δημιουργεί δυο μακρές πλευρές προς το νότο και προς την πλευρά της θάλασσας και δυο μικρότερες ανατολικά και δυτικά. Το χερσαίο τμήμα του, που εκτείνεται σε ομαλό επίπεδο έδαφος, περιβάλλεται από ευρεία προστατευτική τάφρο και εμφανίζει τη συμμετρία που επιδιωκόταν πάντοτε στις οχυρώσεις αυτού του τύπου, με στόχο τις ομοιόμορφες δυνατότητες άμυνας. Όλα τα τείχη είναι ενισχυμένα με επιχωμάτωση.

Στις δύο νότιες γωνίες του περιβόλου, δύο ισχυροί καρδιόσχημοι προμαχώνες διασταυρώνουν τα πυρά τους με τα πυρά από τα πλευρά ενός επίπεδου προμαχώνα, τοποθετημένου στο μέσον του μήκους της νότιας πλευράς και καλύπτουν αμυντικά τα ενδιάμεσα ευθύγραμμα τείχη. Η παρεμβολή της Piatta Forma στην πλευρά αυτή ήταν απαραίτητη λόγω του μεγάλου μήκους της, επειδή μόνο με τη διαίρεσή της σε δύο τμήματα μπορούσε να τηρηθεί η βασική λειτουργική αρχή του προμαχωνικού μετώπου: για να υπάρχει αποτελεσματική άμυνα των προμαχώνων και πλήρης έλεγχος των τειχών και της τάφρου, η απόσταση από τα πλευρά των προμαχώνων μέχρι τις αιχμές των διπλανών τους έπρεπε να είναι μικρότερη από το μέγιστο βεληνεκές του βασικού πυροβόλου όπλου της εποχής, του μοσκέτου (260 μ. περίπου), ακριβώς όπως η απόσταση ανάμεσα στους πύργους των παραδοσιακών κάστρων καθοριζόταν από το βεληνεκές του τόξου.

Πίσω από τους δύο νότιους προμαχώνες δεσπόζουν δύο επιπρομαχώνες, κυκλικοί επιχωματωμένοι πύργοι για πυροβολικό, που μπορούσε να πλήξει με ισχυρά πυρά απομακρυσμένους στόχους και τα χαρακώματα του εχθρού σε περίπτωση πολιορκίας.

Στις δύο βόρειες γωνίες του ορθογωνικού περιβόλου υπάρχουν δύο ημιπρομαχώνες, δηλαδή προμαχώνες με ένα πλευρό, που εξασφαλίζουν τα απαραίτητα πλευρικά πυρά για την άμυνα του δυτικού και του ανατολικού τείχους, ενώ προς την πλευρά της θάλασσας είναι ευθύγραμμοι, επειδή από εδώ ο κίνδυνος εφόδου θεωρείται μικρός.

Οι κύριες πύλες της πόλης, μία κοντά στον βορειοανατολικό ημιπρομαχώνα και μία κοντά στην Piatta Forma, ήσαν τοποθετημένες έτσι ώστε να έχουν επαρκή αμυντική κάλυψη από το πλησιέστερο πλευρό προμαχώνα και βέβαια οι θέσεις τους επηρέασαν σημαντικά τη διάρθρωση του εσωτερικού οικιστικού ιστού.

Η μορφή και η λειτουργία των επάκτιων οχυρώσεων διαφοροποιείται αρκετά από αυτή των χερσαίων και αυτό ισχύει και στην περίπτωση των Χανίων, που είναι μια πόλη-λιμάνι. Για την οχύρωση της εισόδου του λιμανιού κατασκευάστηκε ένα πολυγωνικό rivellino (λεγόμενο σήμερα φρούριο Φιρκά), με σειρά χαμηλών θολωτών κανονιοθυρίδων για πυρά ακριβώς πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, που είναι τα καταλληλότερα για την αναχαίτιση πλοίων. Στο rivellino αυτό ενσωματώθηκε ο κυλινδρικός πύργος που κάλυπτε παλαιότερα το λιμάνι. Επί πλέον, μια αλυσίδα που εκτεινόταν από αυτόν μέχρι τη βάση του Φάρου απέκλειε το στενό πέρασμα όταν ήταν ανάγκη. Αντίστοιχο, λιγότερο ισχυρό rivellino (στην πραγματικότητα απλό τεθλασμένο τείχος) υπήρχε μπροστά στο βόρειο μέτωπο του βορειοανατολικού ημιπρομαχώνα. Τέλος, μικρή πλατεία πυροβολικού ενίσχυε το τείχος του λιμενοβραχίονα, στο μέσον περίπου του μήκους του.

Ο οχυρός περίβολος του Sanmicheli διατήρησε σχεδόν αναλλοίωτη τη μορφή και τη λειτουργία του σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας και μέχρι την αυγή του 20ου αιώνα.

teix11

πηγή: Walled Town From Division to Co-Division

Κατηγορία Ιστορικά

Μελέτη της όψης του τείχους, ανάλυση των τεχνικών κατασκευής και των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν σε κάθε φάση κατασκευής και αποκατάστασης

Η κατασκευή του βενετσιάνικου τείχους των Χανιών ακολούθησε τη συνήθη πρακτική ανάλογων οχυρωματικών έργων. Η όψη του κυρίως τείχους είναι ισχυρότερης κατασκευής για να αντέχει στις επιθέσεις, ενώ ο εσωτερικός τοίχος, το αντιτείχισμα και οι επιπρομαχώνες διακρίνονται για το αμελέστερο της κατασκευής τους. Τα τείχη των Χανίων είναι τα ισχυρότερα από πλευράς δομής από όλες τις σύγχρονές τους οχυρώσεις της Κρήτης.

teix12

Η κύρια όψη του τείχους είναι κατασκευασμένη από ψαμμίτες από γειτονικά λατομεία, που μεταφέρονταν δια θαλάσσης στην πόλη. Οι εργασίες εκτελούνταν με δαπάνη εν μέρει του Δημοσίου και εν μέρει από τοπική φορολόγηση. Τις εργασίες εκτελούσαν κάτοικοι της υπαίθρου, υπόχρεοι σε αγγαρεία, γεγονός που προκαλούσε σοβαρές δυσαρέσκειες και καθυστερήσεις στο έργο.

Τις εργασίες επέβλεπαν ειδικοί μηχανικοί από τη Βενετία και τοπικοί αξιωματούχοι. Αρχικά έγινε η χάραξη στο έδαφος πάνω στο βασικό σχέδιο του μηχανικού Sanmicheli, που ωστόσο τροποποιήθηκε στη συνέχεια, και ακολούθησε η εκσκαφή για τη θεμελίωση των προμαχώνων. Το βραχώδες έδαφος, που φαίνεται ότι αναζητήθηκε επίμονα, υπήρξε ο κύριος λόγος της μέχρι σήμερα καλής διατήρησης του μνημείου. Η κύρια όψη των οχυρώσεων οικοδομήθηκε με ορθογωνισμένους ψαμμίτες και άφθονο ασβεστοκονίαμα, που δημιουργούσε παχύ ακανόνιστο αρμό. Το τείχος είναι κτισμένο κατά πολύ παχύτερο στη βάση του, με την χαρακτηριστική κλίση (scarpa), με σταδιακή μείωση του πάχους του μέχρι το σημείο που επιστέφεται από το ημικυλινδρικό “κορδόνι”, πάνω στο οποίο στηρίζεται το κτιστό “θωράκιο”, μικρού πάχους καλυμμένο από λευκό κονίαμα. Ορισμένες γωνίες των προμαχώνων, όπως του Lando, είναι κτισμένες από αδρά επεξεργασμένους ογκόλιθους, τοποθετημένους με την τεχνική του “pugnato”. Η τεχνική αυτή είχε χρησιμοποιηθεί και στην κατασκευή της κεντρικής πύλης, Porta Retimiotta. Λιγότερο προσεγμένη αρχιτεκτονικά ήταν η ανατολική πύλη, η Porta Sabbionara, που σώζεται με μετατροπές της τουρκοκρατίας.

Η εσωτερική πλευρά του τείχους ήταν κτισμένη από αργούς λίθους “κολυμπητούς” μέσα σε πλούσιο ασβεστοκονίαμα και παρουσιάζει μεγάλη συνοχή. Στην ανατολική cortina και εσωτερικά του προμαχώνα Piatta Forma έχουν εντοπιστεί πυκνές, ορθογώνιες εσωτερικές αντηρίδες, που ενίσχυαν την αντοχή του τείχους και ήταν καλυμμένες από τα χώματα των επιχωματώσεων. Ο εσωτερικός τοίχος, που συγκρατεί τις επιχωματώσεις προς την πλευρά της πόλης, ήταν κτισμένος από αργούς λίθους, με άφθονο ασβεστοκονίαμα περιορισμένης όμως αντοχής εξαιτίας της απουσίας ενίσχυσης με “σκάρπα”. Για το λόγο αυτό έχει καταστραφεί σε πολύ μεγάλη έκταση, ιδίως στην ανατολική πλευρά, ενώ σε πολλά σημεία παρουσιάζει απόκλιση. Για τις επιχωματώσεις χρησιμοποιήθηκαν τα χώματα από την επιτόπου εκσκαφή της τάφρου.

Τις οχυρώσεις περιβάλλει πλατιά “ξηρά” τάφρος, που είχε στόχο την παρεμπόδιση της προσέγγισης του εχθρού στα τείχη. Στην ανατολική και τη δυτική πλευρά μεγάλο μέρος της τάφρου έχει σκαφτεί σε βραχώδες έδαφος, πάνω στο οποίο και έχουν θεμελιωθεί οι οχυρώσεις. Οι λίθοι από τις εκσκαφές χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για την κατασκευή των μη ορατών τμημάτων της τοιχοποιίας. Το “αντιτείχισμα”, που συγκρατεί τα απέναντι του τείχους πρανή είναι κτισμένο επίσης από κοινή τοιχοποιία, η οποία σε πολλά σημεία, ιδίως στη δυτική πλευρά, έχει καταρρεύσει από τις ωθήσεις.

teix13

Παρά την καλή κατασκευή των οχυρώσεων των Χανιών, η αντοχή τους ήταν περιορισμένη απέναντι στη σύντομη πολιορκία των Τούρκων, το καλοκαίρι του 1645. Στις επιφάνειες του προμαχώνα Lando εντοπίζονται εκτεταμένες επισκευές μετά από ισχυρούς κανονιοβολισμούς. Σε σημεία μάλιστα του προμαχώνα είχαν εντοπιστεί επί της όψης των τειχών τουρκικές επιγραφές με τα ονόματα των τεχνιτών. Εκτεταμένες επισκευές διακρίνονται στην πύλη Sabbionara με δραστικό περιορισμό του ανοίγματός της και ανακατασκευή της επένδυσης του συνεχόμενου τείχους. Ανάλογες επεμβάσεις είχαν γίνει και στην κατεδαφισμένη σήμερα Porta Retimiotta. Επισκευές αναφέρονται από τον Gerola στον προμαχώνα Piatta Forma. Στον επιπρομαχώνα Lando εντοπίζονται εκτεταμένες επεμβάσεις και σε ένα σημείο της νότιας πλευράς η κατεδάφιση μεγάλων τμημάτων της τοιχοποιίας, τα οποία εν συνέχεια ενσωματώθηκαν στην ανακατασκευή.

Το τέλος της τουρκοκρατίας και την υποβάθμιση του ρόλου των οχυρώσεων ακολούθησαν εκτεταμένες κατεδαφίσεις τμημάτων των οχυρώσεων για την επικοινωνία της παλιάς με τη νέα πόλη. Τα τελευταία χρόνια έχουν πραγματοποιηθεί από τη 13η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης των οχυρώσεων στα εξής σημεία: Στο ανατολικό και το νότιο τείχος έγινε πλήρωση ενός μεγάλου αριθμού οπών, που είχαν ανοιχτεί στο πάχος της τοιχοποιίας, με χρήση αργών λίθων και ασβεστοκονιάματος. Αποκαλύφθηκε το δυτικό τμήμα του προμαχώνα Piatta Forma και ανακατασκευάστηκαν τα ανώτερα τμήματά του, που είχαν κατεδαφιστεί με την οικοδόμηση της Δημοτικής Αγοράς. Ανάλογη αποκατάσταση έγινε σε τμήμα του νοτιοανατολικού τείχους, που αποκαλύφθηκε στο προαύλιο του 7ου Δημοτικού Σχολείου, καθώς και στο συνεχόμενο προμαχώνα Santa Lucia. Εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης μεγάλου ρήγματος που είχε προέλθει από θαλάσσια υποσκαφή έγιναν και στον προμαχώνα Moncenigo. Στερεώσεις και ανακατασκευή του «θωρακίου» έγινε και στον προμαχώνα Lando. Εκτεταμένες εργασίες στερέωσης της περιμετρικής τοιχοποιίας πραγματοποιήθηκαν στον επιπρομαχώνα του Αγίου Νικολάου, όπου πραγματοποιήθηκε ανακατάταξη των επιχωματώσεων σε μεγάλη έκταση, ανακατασκευή των κανονιοθυρίδων και του περιμετρικού λιθόστρωτου, καθώς και του κεκλιμένου επιπέδου ανόδου. Μικρότερης έκτασης επεμβάσεις έγιναν και σε άλλα σημεία των οχυρώσεων.

Στις επεμβάσεις στα τείχη των Χανιών χρησιμοποιούνται μόνο οι παραδοσιακές μέθοδοι κατασκευής και η χρήση των κατάλληλων υλικών. Έτσι η αποκατάσταση της επένδυσης του τείχους γίνεται με υλικό από το αρχικό λατομείο, ενώ για την πλήρωση ανοιγμάτων στις επιφάνειες του τείχους έχει χρησιμοποιηθεί ισχυρή τοιχοποιία. Ανάλογες επεμβάσεις έχουν πραγματοποιηθεί στον ενετικό λιμενοβραχίονα και στο Rivellino del Porto (σήμερα γνωστό ως Φρούριο Φιρκά). Στόχος είναι η ανάκτηση όσο το δυνατό μεγαλύτερου μέρους των οχυρώσεων της πόλης με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ώστε να μη δημιουργείται πλαστή εικόνα. Παράλληλα προχωρούν σε ικανοποιητικό βαθμό και οι δαπανηρές ενέργειες απαλλοτρίωσης των τάφρων και άλλων σημείων. Η συνέχιση και εντατικοποίηση του έργου της αποκατάστασης του σημαντικού αυτού μνημείου είναι επιβεβλημένη.

teix14

πηγή: Walled Town From Division to Co-Division

Κατηγορία Ιστορικά

Τα βενετσιάνικα τείχη των Χανίων σώζονται σήμερα σε μεγάλη έκταση, με ένα πλήθος ωστόσο από προβλήματα που οφείλονται σε καταστροφές από τις ιστορικές περιστάσεις, από φυσικές, ή χημικές φθορές, κατεδαφίσεις, καταχώσεις, αποκρύψεις από νεώτερες οικοδομές. Η κατάσταση ωστόσο είναι αναστρέψιμη και είναι δυνατή η ανάκτηση σε βάθος χρόνου του 95% περίπου του μνημείου με μια σειρά από περισσότερο, ή λιγότερο δαπανηρές ενέργειες, οι οποίες ωστόσο σε ένα βαθμό είναι ήδη σε εξέλιξη.

teix16

Η διαμόρφωση του εδάφους, αστοχίες στο σχεδιασμό των οχυρώσεων και ατέλειες στην κατασκευή τους, καθώς και το σχετικά αιφνίδιο της επιθέσεως των Τούρκων το καλοκαίρι του 1645, αναίρεσαν στην ουσία την αξία των οχυρώσεων των Χανιών, αφού κυριεύτηκαν μετά από σύντομη πολιορκία. Σοβαρές βλάβες είχαν επέλθει από τους βομβαρδισμούς στη νοτιοδυτική πλευρά, κυρίως στον προμαχώνα και τον επιπρομαχώνα Lando, στην Piatta Forma, στην cortina μεταξύ των προμαχώνων Santa Lucia και Moncenigo και αλλού. Οι ζημιές επισκευάστηκαν βιαστικά και όχι με τον καλύτερο τρόπο. Η ελλιπής συντήρηση στα χρόνια της τουρκοκρατίας επίσης συνέτεινε στην πρόκληση αρκετών φθορών κατά την περίοδο αυτή, ενώ έγιναν και ορισμένες επεμβάσεις, όχι πάντα εύστοχες.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα ο ρόλος των οχυρώσεων έχει εντελώς υποβαθμιστεί και σταδιακά παραμελούνται. Στη διάρκεια της διεθνούς κατοχής (1878-1898) σε πολλά σημεία των αναχωμάτων κτίζονται στρατόπεδα και άλλα κτίρια εξυπηρέτησης των αναγκών των στρατευμάτων. Στα τέλη του αιώνα και κατά τη διάρκεια της Κρητικής Πολιτείας, τα τείχη θεωρούνται ένα επαχθές σύμβολο σκλαβιάς για το χριστιανικό πληθυσμό, το οποίο θα πρέπει να εξαφανιστεί, ώστε να συμβάλει στην ανάπτυξη της πόλης και την ενοποίηση της παλιάς με τη νέα. Το νέο ρυμοτομικό σχέδιο που συντάσσεται, προβλέπει την ενοποίηση οδικών αξόνων της νέας πόλης με την παλιά. Για τον λόγο αυτό δημιουργούνται μεγάλα ρήγματα μεταξύ του προμαχώνα San Salvatore και του φρουρίου Φιρκά, στη δυτική cortina, στην cortina μεταξύ των προμαχώνων Lando και Piatta Forma, κατεδαφίζεται η Porta Retimiotta, δημιουργούνται δύο ακόμη ρήγματα κοντά στον προμαχώνα Santa Lucia και ένα δίπλα στην πύλη Sabbionara. Τα τείχη παραχωρούνται με νόμο του 1905 στον Δήμο Χανίων για κατεδάφιση και η τάφρος παραχωρείται σε ιδιώτες και μετατρέπεται κατά το μεγαλύτερο μέρος της σε λαχανόκηπους, ενώ αρχίζουν να κτίζονται σιγά-σιγά και μεγάλα κτίρια από την πλευρά του αντιτειχίσματος. Το 1908 αρχίζει να κτίζεται η Δημοτική Αγορά, η οποία θεμελιώθηκε ακριβώς πάνω στον προμαχώνα Piatta Forma και αφού κατεδαφίστηκαν οι εκατέρωθέν του επιπρομαχώνες Santa Maria και San Giovanni και τα προϊόντα της κατεδάφισης ρίχτηκαν μέσα στην τάφρο.

Στη δεκαετία του 1930 κατεδαφίστηκε το ανώτερο μέρος του προμαχώνα Santa Lucia και με τα προϊόντα της κατεδάφισης μπαζώθηκε η τάφρος. Ανάλογες επεμβάσεις με κατάχωση και μετατροπή της τάφρου σε δρόμο έγινε και στο τμήμα μεταξύ των προμαχώνων Piatta Forma και Santa Lucia (οδός Νικηφόρου Φωκά), καθώς και στο νότιο τμήμα της δυτικής cortina (οδός Μελετίου Πηγά). Στη δεκαετία του 1960 κτίστηκαν πάνω στον προμαχώνα San Salvatore το ογκώδες κρατικό ξενοδοχείο «Ξενία», εντός της τάφρου, στο πλευρό του προμαχώνα Lando ο κινηματογράφος «Αστέρι» και σε ανάλογη θέση του προμαχώνα Santa Lucia ο κινηματογράφος «Ρεγκίνα» και στα χρόνια της δικτατορίας το γειτονικό, μεγάλο ξενοδοχείο «Κρήτη». Σε μεταγενέστερα χρόνια πάνω στις επιχωματώσεις των τειχών κατασκευάστηκαν αυθαίρετες κατοικίες φτωχών, ενώ σε κατοικίες τρωγλοδυτών μετατράπηκαν σπηλαιώσεις, που δημιουργήθηκαν στην ανατολική και τη νότια cortina. Στη δεκαετία του 1950 μεγάλα τμήματα των τάφρων, που είχαν μετατραπεί σε λαχανόκηπους και χαρακτηριστεί ως «ανταλλάξιμα», παραχωρήθηκαν σε πρόσφυγες για αγροτική αποκατάσταση.

Με τον χαρακτηρισμό της παλιάς πόλης με τις οχυρώσεις της ως «ιστορικού, διατηρητέου μνημείου», άρχισαν κυρίως από το Υπουργείο Πολιτισμού διάφορες ενέργειες ανάκτησης του μνημείου, όπως εκτεταμένες απαλλοτριώσεις της ανατολικής, δυτικής και νότιας τάφρου. Πραγματοποιούνται μικρής προς το παρόν έκτασης εργασίες αποκατάστασης των τειχών σε διάφορα σημεία και αποκαλύφθηκαν και πάλι το μεγαλύτερο μέρος του προμαχώνα Santa Lucia, το ανώτερο δυτικό πλευρό της Piatta Forma και τμήμα της μεταξύ των προμαχώνων αυτών cortina. Με τον τρόπο αυτό έχουν δημιουργηθεί σημειακές παρεμβάσεις για την αναζήτηση των καταχωμένων οχυρώσεων. Παράλληλα από τον Δήμο Χανίων και το Υπουργείο Πρόνοιας έχει προχωρήσει η κατασκευή ομαδικών κατοικιών, που θα στεγάσουν τους αυθαίρετους παραπηγματούχους των τειχών και έχει κατεδαφιστεί ένα μέρος από τις κατοικίες αυτές.

Παρά το πλήθος και τη σοβαρότητα των επεμβάσεων στις βενετσιάνικες οχυρώσεις των Χανίων, εντούτοις είναι εφικτή η σχεδόν πλήρης ανάκτηση του σημαντικού αυτού μνημείου, με μια σειρά από δαπανηρές αλλά και τολμηρές ενέργειες που θα αλλάξουν πλήρως τη μορφή του ιστορικού κέντρου της πόλης με την ανάκτηση του μνημειακού και ενιαίου χαρακτήρα των οχυρώσεων, θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής και θα δημιουργήσουν μια μεγάλη ζώνη πρασίνου με συμβατές με τον χώρο χρήσεις.

Για την υλοποίηση των έργων αυτών θα πρέπει να συνεχιστούν οι αρχαιολογικές έρευνες, προκειμένου να εντοπιστούν πλήρως όλα τα σωζόμενα τμήματα και να γίνει μια νέα ακριβής αποτύπωση. Παράλληλα θα πρέπει να αναζητηθούν, εκτός από τις μέχρι σήμερα γνωστές, απεικονίσεις κυρίως από τα βενετσιάνικα αρχεία, κατασκευαστικές πληροφορίες από το πλήθος των ανέκδοτων, γραπτών πηγών και άγνωστο φωτογραφικό υλικό. Στη συνέχεια θα πρέπει να πραγματοποιηθούν έρευνες για τον πλήρη προσδιορισμό των υλικών και των τρόπων δόμησης, αναλύσεις των αιτίων των φθορών και να συνταχθεί μια πλήρης μελέτη αποκατάστασης του μνημείου. Η μελέτη αυτή θα πρέπει να συνοδεύεται από τολμηρές αλλαγές στα επίπεδα κάποιων δρόμων και κυκλοφοριακές ρυθμίσεις.

teix17

πηγή: Walled Town From Division to Co-Division

Κατηγορία Ιστορικά